مطلب

در دوره سوم زمین‌شناسی که از آن به‌نام دوره کرتاسه یاد می‌شود و حدود ۱۴۵٫۵ تا ۶۵ میلیون سال پیش، اتفاق افتاده، گیاهان گلدار کم‌کم بر روی زمین پدیدار شدند. حضور این گیاهان تغییرات بسیاری را بر روی زمین ایجاد کرد و فصلی نو از حیات، آغاز شد. در این مطلب از وبلاگ بنیس فلاور مقاله‌ای را بخوانید که مجله نشنال جئوگرافی درباره ظهور گیاهان گلدار و اثرات آنها بر حیات دیگر موجودات، منتشر کرده است.

 

در سال 1973، ناگهان یک شب چند ردیف گل آفتابگردان در کنار مزرعه پدرم جوانه زدند. به نظر می‌رسید آنها دانه‌هایی باشند که چند سال پیش از حضور مستاجرانی که از کالیفرنیا آمده بودند، جا مانده‌اند. در آن زمان من 6 ساله بودم و این گل‌های پر زرق و برق در کنار لوبیاها، اسفناج و سایر سبزیجاتی که با آنها بزرگ شده بودم، بسیار عجیب و خاص به نظر می‌رسیدند. آنها چون هاله‌ای آتشین، در کنار رنگ سبز مزرعه خودنمایی می‌کردند و حاکم بی‌چون و چرای آنجا شده بودند.

کم‌کم پرنده‌ها از راه رسیدند و دیدن تصویرشان وقتی که وارونه از گل‌ها آویزان شده بودند و دانه‌های آفتاب‌گردان را از گل جدا می‌کردند، برایم شگفت‌انگیز و زیبا بود. گل‌های آفتاب‌گردان در آن سال دیدگاه من را به جهان تغییر دادند و این همان کاری است که نیاکان‌شان تقریبا در حدود 130 میلیون سال پیش آغاز کرده‌اند. آنها جهان را تغییر دادند.

دشت گل آفتاب گردان

 

از نظر زمین شناسی، دوره کرتاسه، زیاد دور نیست و دانشمندان می‌گویند اگر کل زندگی زمین را یک ساعت در نظر بگیریم، گیاهان گلدار حدود 90 ثانیه است که به وجود آمده‌اند. اما ریشه‌های آنها حدود 100 میلیون سال پیش از این قدمت داشته و پس از آنکه گل‌آوری را آغاز کردند، به سرعت متنوع شدند و گیاهانی به وجود آمد که بعضی‌هایشان هنوز هم بر روی زمین پیدا می‌شوند.

امروزه گیاهان گلدار بیست و یک برابر سرخس‌ها و دیگر گیاهانی هستند که روزی حاکم زمین بودند، جمعیت دارند و شکوفه‌هایشان از هزاران سال پیش شکوفا شده است. گیاهان گلدار منبع غذایی مهمی برای ما و دیگر موجودات هستند و وجودشان برای ادامه حیات ضروری است. تا جایی که دانشمندی به‌نام والتر (در دانشگاه فلوریدا)  معتقد است که اگر گیاهان گلدار نبودند، ما هم احتمالا اینجا نبودیم.

از بلوط و نخل تا نیلوفر آبی و مرکبات، همگی نوعی از گیاهان گلدار محسوب می‌شوند و وجودشان توانسته زندگی را در پهنه‌های گوناگونی تغییر دهد. علاوه بر ارزش غذایی، حضور گیاهان گلدار در طول تاریخ به هنرمندان، شاعران و... کمک کرده تا با الهام از طرح و رنگ آنها، آثار فاخری را عرضه کنند و فرهنگ و تمدن جوامع رشد کند.

 

گیاهان گلدار جهان را تغییر دادند

 

دیل راسل، دیرینه شناس دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی و موزه علوم طبیعی ایالتی معتقد است پیش از آنکه گیاهان گلدار بر روی زمین ظهور کنند، تمام پهنه‌های زمین شبیه یک باغ ژاپنی بود. صلح‌آمیز، آرام، سبز با آمیزه‌ای از حرکت لاک‌پشت‌ها، ماهی‌ها و اژدهاها. اما پس از تولد گیاهان گلدار، دنیا مثل یک باغ انگلیسی، پر از زرق و برق و شگفتی شد کم‌کم پروانه‌ها و زنبورها به سراغ گل‌‌ها آمدند. گل‌هایی با شکل و رنگ‌های متنوع که لابه‌لای پهنه‌های سبز پدیدار شدند و فصلی نو را از حیات زمین آغاز کردند.

حضور گیاهان گلدار، لحظه‌ای شگفت‌انگیز برای زمین بوده است. اما حال سوال این است، آنها چگونه توانستند به سرعت رشد کنند و بر گسترش دیگر گونه‌ها مسلط شوند؟ گیاه شناسان، گیاهان گلدار را آنژیواسپرم، نامیدند. نامی یونانی که از تلفیق دو نام رگ و دانه آمده است. نکته مهم درباره آنژیواسپرم‌ها این است که بر خلاف گیاهان مخروط‌دار دانه‌های خود را درون میوه‌ها پنهان می‌کنند و هر میوه دارای یک فضای مناسب برای نگهداری از دانه است و آن‌را تغذیه می‌کند. برای مثال وقتی یک گوجه فرنگی را از وسط نصف می‌کنید، می‌توانید دانه‌های بسیاری را بینید که هر کدام قادر هستند تبدیل به یک بوته گوجه فرنگی کامل شوند. این دقیقا کلید موفقیت بیش از 23500 گونه است که، گلدار هستند.

فسیل گیاهان گلدار

 

چارز داروین سال‌ها روی اینکه اولین گیاهان گلدار چه زمانی بر روی زمین ظاهر شدند، تحقیق کرد. در راستای این تحقیقات، در طول دهه 1990، فسیل‌هایی پیدا شد که سرنخ‌های مهمی را نشان دادند. در همان زمان علم ژنتیک نیز به کمک گیاه‌شناسان آمد و نشان داد که اوج گل‌آوری گیاهان در دوره کرتاسه نبوده است! حالا سال‌هاست که دانشمندان علم ژنتیک و جویندگان فسیل‌های گیاهی، با کنار هم گذاشتن سنگ‌واره‌ها توالی ژنتیکی گیاهان را پیدا کنند و بدانند که هر گیاه ریشه‌اش به کجا و چه زمانی بازمی‌گردد. اگرچه در مواردی هر دو این گروه‌ها به یک منشا یکسان نمی‌رسند اما بر سر این موضوع که باید منشا گیاهان را پیدا کنیم، اتفاق نظر دارند.

دانشمندان معتقدند که اگر تصویر دقیقی از منشا گیاه داشته باشیم، می‌توانیم ساختار و رفتار آنها را بهتر درک کنیم و به سمت روش‌های پربارتر و بهتر در کشاورزی برویم. این دانش به ما کمک می‌کند تا با درک روشنی از گیاهان مواجه باشیم و بدانیم برای تکثیر و بهبود آنها چه روش‌هایی را در پیش بگیریم.

از سوی دیگر الیزابت زیمر که یک زیست‌شناس مولوکولی است، در حال ارائه نظریاتی است که تجدید نظرهایی را درباره روندهای گوناگون ارائه می‌کند. زیمر تلاش کرد تا با رمزگشایی از الگوهای ژنتیکی، تبار و گذشته گیاهان را بررسی کند. در اواخر سال 1990 کار او با بودجه‌ای که فدرال تعیین کرده بود سرعت گرفت و پروژه‌ای به‌نام Deep Green تعریف شد که به موجب آن تحقیقات در مسیری روشن، قرار گرفت و هماهنگی بیشتری بین دانشمندان اتفاق افتاد. زیمر و همکارانش بر این نظر بودند که ممکن است جد تمام گیاهان گلدار به یک گیاه برسد. اما قدیمی‌ترین گونه‌ای که پیدا شد برای حدود 130 میلیون سال پیش بود و می‌توانست تنها به‌عنوان جد یک گونه، تلقی شود. در این میان گیاه کوچکی هم هست که به فسیل زنده معروف است و در جزیره‌ای که در جنوب اقیانوس آرام است، زندگی می‌کند. گیاهی که ما نمونه‌ی 130 میلیون سال پیش آن‌را نداریم اما می‌دانیم که نشانه‌های مشترکی با نیاکان گذشته‌اش دارد.

 

گیاهان گلدار دوره کرتاسه

 

فسیل‌های کهن نشان می‌دهند که اولین گل‌های روی زمین بسیار ساده و بدون تزیینات بوده‌اند و گلبرگ‌های برجسته‌ای نداشتند و این تصاویر نشان می‌دهد که روندی که باعث تولید گل‌های فعلی شده، پیچیده‌تر است.

برای اینکه بدانیم اولین گل‌های روی زمین چه شکلی بوده‌اند، من به انگلستان سفر کردم تا به دیدار مدیر موزه تاریخ طبیعی آنجا یعنی کریس هیل بروم. هیل مرا به حومه شهر برد جایی که معادن قدیمی وجود داشتند. در آنجا گودالی بود که حدود 30 متر عمق داشت و وسعتش به اندازه چند زمین فوتبال بود. در این گودال فسیل‌های گوناگونی وجود داشت که تا 130 میلیون سال عمر داشتند. برای کاوش‌های بیشتر داخل گودال رفتیم و شروع به حفاری کردیم.

خیلی زود، هیل یک تکه سنگ بزرگ پیدا کرد و روی آن نقش ساقه‌ای را به من نشان داد که به یک گل بسیار ساده ختم می‌شد. گلی که بیشتر شبیه یک کلم بروکلی بود. آیا آن نقش اولین گل جهان بود؟ هیل برایم توضیح داد که اولین فسیلش را در اوایل دهه 1990 در همین منطقه پیدا کرده و اولین نامگذاری‌ها با توجه به آنچه که در این منطقه یافت شده، انجام شده است.

 

فسیل های گیاهی دوره کرتاسه

 

جستجوی ما ادامه پیدا کرد و به فسیل‌های دیگری برخوردیم که بعضی‌هایشان تنها با ذره‌بین قابل تشخیص بودند. با بررسی آنها به این نتیجه رسیدیم که احتمالا آنها همان گیاهان اولیه‌ی مورد نظرمان هستند. گیاهان گلداری که در ساقه‌ها و نهان گل‌هایشان بسیار به هم شبیه است و گویا با طی میلیون‌‍‌ها سال، هنوز نشانه‌های کهن را حفظ کرده‌اند. جالب است که این فسیل‌ها در مناطق دیگر جهان هم پیدا شده‌اند که نشان می‌دهد آنها توانسته بودند در پهنه وسیعی منتشر شوند.

در طی سال‌ها کاوش، گیاهان دیگری در مناطق مختلف دنیا پیدا شدند که شباهت‌‌هایی با گیاهان قدیمی داشتند و  هنوز ژن‌های کهن در حافظه‌شان باقی مانده است. بعدها به این گل‌ها رگه‌هایی از گیاهان مدرن اضافه شده و گل‌هایی طیباتر و جذاب‌تر در طبیعت شکل گرفته است...

 

ادامه دارد...

منبع: نشریه نشنال جئوگرافی


نظری تا کنون ثبت نشده است . شما اولین نفر باشید
ارسال نظر